Nông nghiệp tri thức đưa nông sản Việt vươn tầm quốc tế

Quang cảnh hội nghị. Ảnh minh họa.

Mở lối tư duy tăng trưởng bằng trí tuệ, công nghệ sinh học và hạ tầng

Ngày 27/10, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) phối hợp Bộ Công an (Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo 57 Trung ương) tổ chức Hội nghị với chủ đề “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành Nông nghiệp và Môi trường” tại miền Bắc. Nội dung tập trung nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới, sáng tạo và chuyển đổi số thúc đẩy tăng trưởng ngành nông nghiệp trong giai đoạn 2021-2026, xác định, chỉ rõ những khó khăn, tồn tại từ đó đề xuất kiến nghị các giải pháp xử lý, tháo gỡ…

Trong suốt nhiều thập kỷ, nông nghiệp Việt Nam đã ghi dấu ấn đậm nét trên bản đồ thế giới bằng những con số ấn tượng về sản lượng. Tính riêng năm 2025, sản lượng lúa cả nước đạt khoảng 43,54 triệu tấn, cà phê đạt 2,116 triệu tấn, sầu riêng chạm mốc 1,821 triệu tấn và rau các loại vượt 19,6 triệu tấn.

Đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì tích cực trong 9 tháng đầu năm 2026 với năng suất lúa hè thu đạt 58,9 tạ/ha (tăng 1,5 tạ/ha), sầu riêng đạt hơn 1,3 triệu tấn (tăng 13,8%), dừa gần 2,1 triệu tấn (tăng 6,6%), xuất khẩu rau quả cán mốc 7,27 tỷ USD (tăng 18,8%) và hạt tiêu đạt 1,4 tỷ USD (tăng 11,4%).

Tuy nhiên, khi dư địa diện tích canh tác chạm trần và giá xuất khẩu bình quân của một số mặt hàng có dấu hiệu sụt giảm, áp lực chi phí đầu vào cùng sự biến đổi khí hậu khắc nghiệt đang đặt ngành đứng trước một ngã rẽ bắt buộc là phải thay đổi để tồn tại và bứt phá. Chặng đường tiếp theo không thể tiếp tục dựa vào quy mô đất đai hay sức người thô sơ mà phải được dẫn dắt bởi hàm lượng trí tuệ, công nghệ sinh học và hạ tầng dữ liệu số.

Bước sang giai đoạn 2026-2030, việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành mệnh lệnh chiến lược. Thực tiễn giai đoạn 2021-2025, đã chứng minh sức mạnh của tri thức khi 81 giống cây trồng mới cùng 27 tiến bộ kỹ thuật được công nhận.

Các giống lúa mới đã góp phần tăng 9,9% năng suất, tạo thêm khoảng 2,4 triệu tấn lúa/năm, mang lại giá trị gia tăng 12.000 tỷ đồng/năm. Trong khi các giống ngô chọn tạo trong nước đã phủ khoảng 40% diện tích, giúp tiết kiệm khoảng 300 tỷ đồng/năm nhờ chi phí thấp hơn 1/3 so với giống nhập nội.

Sự xuất hiện của các công nghệ đột phá như chỉnh sửa gen CRISPR/Cas, bản đồ nông hóa số, cảm biến IoT hay Drone gieo sạ, phun thuốc đang tiếp tục tái thiết lập quy trình canh tác.

Không chỉ giúp giảm 5-15% chi phí phân bón, thuốc BVTV và nước tưới, sự hội tụ của công nghệ còn mở ra khả năng kiểm soát chất lượng chuẩn xác đến từng lô hàng, tạo dựng nền tảng vững chắc cho nông sản Việt đáp ứng những quy chuẩn khắt khe nhất từ thị trường quốc tế.

Chuẩn hóa chuỗi giá trị, nâng tầm nông sản

Để tri thức khoa học không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm, bài toán thực tiễn đặt ra là phải gắn kết chặt chẽ từng công đoạn trong chuỗi giá trị từ khâu chọn giống, chăm sóc đến chế biến sâu và logistics. Sự chuẩn hóa về mặt thể chế đã được thể hiện rõ qua việc hoàn thành xây dựng và công bố 381 tiêu chuẩn, quy chuẩn chuyên ngành gồm 249 tiêu chuẩn trồng trọt và 132 tiêu chuẩn BVTV.

Những nông sản chủ lực như lúa gạo, cà phê, sầu riêng hay dừa đều đang chứng kiến bước chuyển mình mạnh mẽ nhờ tư duy tuần hoàn và minh bạch dữ liệu. Việc ứng dụng dữ liệu số trong quản lý mã số vùng trồng, nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc bằng Blockchain/QR cùng năng lực tuân thủ các tiêu chuẩn xanh quốc tế (như quy định chống mất rừng EUDR của EU) chính là tấm ‘hộ chiếu’ nâng cao vị thế và giá trị thương mại cho nông sản Việt.

Nhìn về tương lai, khoa học công nghệ và chuyển đổi số không chỉ đơn thuần là công cụ hỗ trợ kỹ thuật, mà chính là tâm điểm tạo nên sức cạnh tranh cốt lõi cho nền nông nghiệp hiện đại.

Ngành trồng trọt đã đặt ra bộ chỉ tiêu đo lường hiệu quả thực chất giai đoạn tới là nâng đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng ngành đạt trên 55% vào năm 2030; tối thiểu 30% kết quả nghiên cứu được ứng dụng hoặc thương mại hóa; năng suất lao động tăng 6-8%/năm; giảm 10-20% tổn thất sau thu hoạch và phát thải; đồng thời nâng tỷ lệ tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp đạt trên 70%.

Khi mỗi mảnh ruộng, vườn cây được quản trị bằng dữ liệu chuẩn xác và tinh thần đổi mới sáng tạo, ngành trồng trọt sẽ không chỉ bảo đảm vững chắc an ninh lương thực mà còn tự tin khẳng định thương hiệu xanh, bền vững trên trường quốc tế.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng phát biểu kết luận Hội nghị - Ảnh: chinhphu.vn/Gia Huy

Lấy hiệu quả thực tiễn làm thước đo khoa học công nghệ ngành nông nghiệp

Phát biểu kết luận Hội nghị, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đánh giá cao những kết quả ngành NN-MT đạt được, đồng thời khẳng định dư địa tăng trưởng còn rất lớn, đặc biệt khi KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được ứng dụng sâu rộng vào sản xuất.

Theo Phó Thủ tướng, giai đoạn 2021-2025, ngành nông nghiệp duy trì mức tăng trưởng bình quân khoảng 3,57%; riêng 9 tháng đầu năm 2026 đạt 4,02%. Những kết quả này tiếp tục khẳng định vai trò trụ đỡ của nông nghiệp đối với nền kinh tế.

Tuy nhiên, Phó Thủ tướng lưu ý, ngành vẫn đang đối mặt với nhiều hạn chế về giống cây trồng, vật nuôi, công nghệ đầu vào, tổ chức sản xuất, chế biến, bảo quản sau thu hoạch và khả năng tiếp cận thị trường.

Đơn cử, lĩnh vực chăn nuôi có quy mô sản xuất ước khoảng 33 tỷ USD mỗi năm, chiếm 26% giá trị sản xuất toàn ngành nông nghiệp, tạo sinh kế cho hàng triệu hộ dân. Tuy nhiên, một số nguồn giống vẫn phụ thuộc nhập khẩu, trong khi năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu dịch bệnh chưa đáp ứng yêu cầu.

Từ thực tế đó, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh, KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực trực tiếp của tăng trưởng nông nghiệp, không chỉ dừng ở hoạt động nghiên cứu mà phải tạo ra sản phẩm, giá trị kinh tế và hiệu quả thực tế.

Để thực hiện mục tiêu này, Phó Thủ tướng yêu cầu tập trung vào ba quan điểm xuyên suốt: nhận diện đầy đủ, thực chất các "điểm nghẽn" để tháo gỡ; đưa khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trở thành động lực trực tiếp của tăng trưởng; coi ứng dụng công nghệ là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, hướng tới hiệu quả thực chất.

Theo đó, Bộ NNMT cần phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát toàn diện hiện trạng nghiên cứu, ứng dụng công nghệ trong ngành; xác định những vấn đề lớn cần ưu tiên giải quyết, phù hợp với lợi thế và yêu cầu phát triển nông nghiệp từng vùng, nhất là khu vực phía Bắc.

Trọng tâm là phát triển các công nghệ chiến lược quốc gia về giống thế hệ mới, ứng dụng công nghệ gen và tế bào, vaccine thú y, chế phẩm sinh học và hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu tăng cường liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất, bảo đảm hoạt động nghiên cứu gắn chặt với chuyển giao công nghệ, tổ chức sản xuất và thương mại hóa sản phẩm.

Đặc biệt, đối với chuyển đổi số, Phó Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện và chuẩn hóa hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản, đồng thời đẩy nhanh kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu đất đai, dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc và phòng, chống khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU).

Dữ liệu phải bảo đảm chính xác, đầy đủ, cập nhật kịp thời và có khả năng liên thông, phục vụ trực tiếp hoạt động quản lý, dự báo, điều hành sản xuất cũng như quyết định của doanh nghiệp và người dân.

Phó Thủ tướng yêu cầu các nhiệm vụ khoa học công nghệ phải được triển khai thường xuyên, liên tục, không ngừng nghỉ, đồng thời lấy hiệu quả ứng dụng vào thực tiễn làm thước đo quan trọng.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng phát biểu tại Hội nghị

Tiếp thu ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ NNMT Trịnh Việt Hùng khẳng định sẽ khẩn trương cụ thể hóa thành nhiệm vụ, giải pháp và tổ chức thực hiện với kết quả cụ thể.

Theo đó, Bộ tập trung vào bốn nhiệm vụ trọng tâm: đổi mới phương thức quản lý, tổ chức thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu, thúc đẩy liên kết giữa viện, trường và doanh nghiệp; tháo gỡ vướng mắc về cơ chế, chính sách; đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển dữ liệu phục vụ quản lý, sản xuất và thị trường.

Đặc biệt, Bộ trưởng nhấn mạnh truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin sản phẩm phải trở thành yêu cầu xuyên suốt đối với tất cả các ngành hàng.

Ngay sau Hội nghị, Bộ sẽ xây dựng kế hoạch triển khai, xác định rõ trách nhiệm, tiến độ và kết quả đầu ra; phối hợp với các bộ, ngành, địa phương theo dõi, kiểm tra, gắn trách nhiệm người đứng đầu với hiệu quả thực hiện.