Sa nhân tím bén rễ Mường Quàng, mở sinh kế dưới tán rừng cho đồng bào Thái

Sa nhân tím trồng dưới tán rừng tại xã Mường Quàng sinh trưởng tốt, tỷ lệ sống cao sau những tháng đầu triển khai mô hình.

Cây dược liệu bén rễ ở bản Pún

Dưới những tán rừng ở bản Pún, xã Mường Quàng, những khóm sa nhân tím sau hơn nửa năm xuống giống đang phát triển xanh tốt. Đây là một trong những diện tích đầu tiên được địa phương triển khai nhằm tìm kiếm cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên, đồng thời tạo thêm nguồn thu cho người dân sống gắn bó với rừng.

Ông Lô Văn Quỳnh là một trong những hộ tiên phong tham gia mô hình và hiện có diện tích trồng sa nhân tím lớn tại bản Pún.

Cuối năm 2025, gia đình ông được hỗ trợ 8.000 cây giống sa nhân tím để trồng trên khoảng 1,5 ha đất dưới tán rừng do gia đình quản lý, sử dụng. Sau khi tiếp nhận cây giống, gia đình được cán bộ chuyên môn hướng dẫn kỹ thuật làm đất, xác định mật độ trồng, chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh.

“Sau hơn 6 tháng trồng và chăm sóc, cây sinh trưởng tốt, tỷ lệ sống cao. Thấy cây phát triển ổn định, chúng tôi rất yên tâm”, ông Quỳnh chia sẻ.

Theo ông Quỳnh, cây giống và phân bón phục vụ mô hình đều được hỗ trợ, người dân chủ yếu đóng góp công lao động trong quá trình trồng, chăm sóc. Việc được hướng dẫn kỹ thuật ngay từ đầu cũng giúp các hộ dân từng bước làm quen với một loại cây trồng mới.

Kết quả bước đầu tại bản Pún nhanh chóng thu hút sự quan tâm của nhiều hộ dân trong vùng. Không ít gia đình mong muốn tham gia mở rộng diện tích nhưng trong giai đoạn đầu, lượng cây giống còn hạn chế.

Ông Lang Văn Mận, chuyên viên phụ trách nông nghiệp, Phòng Kinh tế xã Mường Quàng cho biết, cuối năm 2025, địa phương triển khai 2 ha sa nhân tím tại bản Pún với hai hộ tham gia.

“Qua theo dõi, cây sa nhân tím phát triển tốt, phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của địa phương. Kết quả ban đầu tạo niềm tin để người dân tiếp tục đăng ký tham gia mô hình”, ông Mận cho biết.

Không chỉ xuất hiện tại bản Pún, sa nhân tím hiện đã được đưa vào trồng tại nhiều khu vực khác như bản Bố, bản Na Tỳ và xóm Hợp Tiến. Một số hộ đã mạnh dạn phát triển trên diện tích tương đối lớn, trong đó ông Nguyễn Văn Đừng, xóm Hợp Tiến trồng khoảng 1,5 ha; ông Lô Văn Bảy, bản Na Tỳ trồng khoảng 1 ha.

Sự hình thành những diện tích sa nhân tím đầu tiên đang từng bước làm thay đổi cách khai thác giá trị kinh tế của đất dưới tán rừng. Thay vì để diện tích phù hợp chưa tạo ra nguồn thu đáng kể, người dân có thêm lựa chọn phát triển cây dược liệu có khả năng thích nghi với điều kiện sinh thái địa phương.

Sa nhân tím là cây lâu năm, có khả năng sinh trưởng trong điều kiện bóng râm dưới tán rừng, tương đối ít sâu bệnh và không đòi hỏi chi phí đầu tư quá lớn trong quá trình chăm sóc. Đây là những đặc điểm phù hợp với định hướng phát triển sinh kế gắn với quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị kinh tế của rừng tại Mường Quàng.

Tận dụng hợp lý không gian dưới tán rừng để phát triển cây dược liệu được kỳ vọng giúp đa dạng nguồn thu mà vẫn duy trì diện tích rừng hiện có.

Gần 2 tỷ đồng hỗ trợ đồng bào Thái trồng sa nhân tím

Việc phát triển sa nhân tím tại Mường Quàng không chỉ dừng ở những mô hình tự phát của người dân mà được địa phương xác định là một trong những hướng sinh kế cần được hỗ trợ và nhân rộng.

Cuối năm 2025, từ nguồn vốn Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, xã Mường Quàng được bố trí gần 3,5 tỷ đồng để triển khai các mô hình hỗ trợ sinh kế cho người dân. Riêng mô hình trồng sa nhân tím dưới tán rừng dành cho đồng bào Thái được bố trí gần 2 tỷ đồng.

Nguồn lực này được sử dụng để hỗ trợ cây giống, phân bón và chuyển giao kỹ thuật cho các hộ tham gia. Qua đó, người dân giảm đáng kể chi phí đầu tư ban đầu, trong khi vẫn được tiếp cận quy trình kỹ thuật cần thiết để cây sinh trưởng ổn định.

Theo kế hoạch, mô hình sa nhân tím được triển khai trên diện tích 39,2 ha với 67 hộ dân tại 16 xóm, bản tham gia.

Điểm đáng chú ý là mô hình không chỉ hướng tới việc hỗ trợ sản xuất trong một vụ hoặc một năm mà tạo nền tảng cho sinh kế lâu dài. Với đặc tính cây lâu năm, khi bước vào giai đoạn kinh doanh, sa nhân tím có thể cho thu hoạch liên tục trong nhiều năm nếu được chăm sóc đúng kỹ thuật.

Đối với các hộ đồng bào Thái sinh sống ở khu vực miền núi, nơi quỹ đất sản xuất nông nghiệp thuận lợi không nhiều, việc tận dụng hợp lý không gian dưới tán rừng để phát triển cây dược liệu được kỳ vọng giúp đa dạng nguồn thu mà vẫn duy trì diện tích rừng hiện có.

Quả sa nhân sau thu hoạch là nguyên liệu có giá trị trong sản xuất dược liệu, mở thêm cơ hội nâng cao thu nhập cho người dân vùng cao.

Hướng tới vùng nguyên liệu gần 100 ha

Trên cơ sở kết quả sinh trưởng của những diện tích đã trồng, năm 2026, xã Mường Quàng tiếp tục mở rộng mô hình sa nhân tím thêm 55,3 ha tại toàn bộ 9 xóm, bản sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Nếu kế hoạch được triển khai đầy đủ, tổng diện tích sa nhân tím trên địa bàn xã sẽ đạt khoảng 94,5 ha. Quy mô này tạo tiền đề để Mường Quàng từng bước hình thành vùng trồng dược liệu tập trung thay vì phát triển nhỏ lẻ, phân tán.

Cùng với việc mở rộng diện tích, bài toán đầu ra cũng được chính quyền địa phương quan tâm ngay trong quá trình xây dựng mô hình.

Hiện UBND xã Mường Quàng đã kết nối với một số doanh nghiệp phía Bắc để tiêu thụ quả sa nhân tím cho người dân. Theo thỏa thuận bước đầu, doanh nghiệp cam kết thu mua quả tươi với mức giá 50.000 đồng/kg.

Đây được xem là yếu tố quan trọng bởi với một cây trồng mới, khả năng tiêu thụ sản phẩm quyết định trực tiếp đến niềm tin và mức độ tham gia của người dân.

Theo tính toán của địa phương, sa nhân tím bắt đầu ra hoa, đậu quả sau khoảng 2 - 3 năm trồng và chăm sóc. Từ năm thứ tư, khi cây bước vào giai đoạn cho sản lượng ổn định, năng suất có thể đạt khoảng 1 - 1,5 tấn quả tươi/ha/năm. Một gốc sa nhân có thể được khai thác trong khoảng 7 - 10 năm.

Nếu đạt mức năng suất và giá thu mua như dự kiến, cây sa nhân tím có thể tạo thêm nguồn thu đáng kể trên cùng diện tích đất dưới tán rừng. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào quá trình chăm sóc, năng suất từng vùng trồng, biến động thị trường cũng như khả năng duy trì liên kết tiêu thụ ổn định trong những năm tới.

Đây cũng là lý do Mường Quàng đang hướng tới phát triển sa nhân tím theo vùng nguyên liệu gắn với doanh nghiệp thay vì chỉ mở rộng diện tích đơn thuần. Khi sản lượng tăng lên, việc tổ chức thu mua, sơ chế, bảo quản và xây dựng mối liên kết ổn định giữa người sản xuất với doanh nghiệp sẽ trở thành yếu tố quyết định tính bền vững của mô hình.

Những chùm quả sa nhân phát triển sát gốc. Khi bước vào thời kỳ kinh doanh ổn định, cây được kỳ vọng tạo nguồn thu lâu dài trên diện tích dưới tán rừng.

Gắn sinh kế với giá trị của rừng

Ở Mường Quàng, sa nhân tím đang được kỳ vọng không chỉ là một loại cây tạo ra sản phẩm hàng hóa mà còn góp phần thay đổi cách người dân nhìn nhận giá trị kinh tế của rừng.

Khi người dân có thể tạo thu nhập hợp pháp và ổn định từ những cây trồng phù hợp dưới tán rừng, lợi ích kinh tế của việc quản lý, giữ rừng cũng trở nên rõ ràng hơn. Sinh kế và bảo vệ rừng vì vậy có điều kiện gắn kết chặt chẽ thay vì tồn tại như hai mục tiêu tách biệt.

Đối với một địa bàn vùng cao có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống như Mường Quàng, việc lựa chọn được cây trồng thích nghi với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, tập quán sản xuất và không đòi hỏi nguồn vốn đầu tư quá lớn có ý nghĩa quan trọng.

Từ những khóm sa nhân tím đầu tiên ở bản Pún, diện tích cây dược liệu này đang dần được mở rộng sang nhiều xóm, bản. Sự hưởng ứng của người dân, nguồn lực hỗ trợ của Nhà nước cùng việc bước đầu hình thành liên kết tiêu thụ đang tạo những điều kiện cần thiết để mô hình tiếp tục phát triển.

Tuy vậy, để sa nhân tím thực sự trở thành sinh kế bền vững, địa phương vẫn cần kiểm soát chất lượng cây giống, duy trì hướng dẫn kỹ thuật, tổ chức vùng trồng phù hợp với điều kiện sinh thái và đặc biệt là xây dựng đầu ra ổn định khi cây đồng loạt bước vào thời kỳ thu hoạch.

Nếu các mắt xích này được bảo đảm, vùng sa nhân tím dưới tán rừng không chỉ có thể mang lại thêm việc làm, thu nhập cho đồng bào Thái mà còn mở ra hướng khai thác hiệu quả hơn giá trị kinh tế của hệ sinh thái rừng ở Mường Quàng.

Hạt nhân chiến lược trong bảo tồn và nâng tầm “Quốc bảo” Việt Nam Sâm Ngọc Linh từ lâu luôn được vinh danh là “Quốc bảo” của Việt Nam - một trong những loài sâm quý hiếm và có ...

Đẩy mạnh hợp tác phát triển vùng trồng dược liệu quý và có giá trị kinh tế cao Nhằm thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia (MTQG) phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và ...

Từ 2.000 phôi nấm lim xanh đến kỳ vọng xây dựng sản phẩm OCOP Nhằm đa dạng hóa sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững, đầu ...

Nấm dược liệu trở thành hướng đi mới của nông nghiệp giá trị cao Không chỉ là thực phẩm giàu dinh dưỡng, nhiều loại nấm đang thu hút sự quan tâm của giới khoa học nhờ các hợp chất ...

Gìn giữ cây thuốc Việt, nâng tầm giá trị từ tri thức bản địa Trong xu thế phát triển nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và chăm sóc sức khỏe từ thiên nhiên, lĩnh vực dược liệu đang ...